Amsterdam: De Nieuwe Ooster, Islamitisch uitvaartpaviljoen

trefwoord: leven en dood

Locatie: Begraafplaats De Nieuwe Ooster, Kruislaan 126. Bezocht: 19-10-2017.

Met zijn afstudeerproject – een model voor een islamitische begraafplaats – viel architect Furkan Köse meteen in de prijzen (Archiprix NL 2005). Daarop voortbouwend ontwierp hij met zijn bureau PUUR (http://www.puuur.nl/) een islamitisch uitvaartpaviljoen op de Amsterdamse begraafplaats De Nieuwe Ooster. Het paviljoen werd in 2012 geopend.

Het gebouwtje oogt als een langwerpige, gesloten doos. Maar Köse bedacht een ingenieuze ingreep. De lange gevels maken aan één kant een hoek naar binnen. Aan de voorzijde ontstond daardoor een overdekte entree. Aan de achterzijde is er een kleine, dakloze patio. Door draaiing van de gevels werden ze bovendien georiënteerd op het zuidoosten. In Nederland is dat de richting van het gebed naar Mekka. In het gebouw is een aula, tevens gebedsruimte, en er zijn ruimtes voor rituele wassing en voor de traditionele wassing van de overledene. 

Köse zoekt nadrukkelijk de verbinding tussen oosterse en westerse architectuur. Een bevriende kunstenaar, Rem Posthuma, ontwierp voor de voorgevel een prachtig reliëf met stermotieven. Een gevelmozaïek van Nederlandse makelij, maar duidelijk verwijzend naar geometrische patronen die in de islam als decoratie worden gebruikt. Het mozaïek bevat veel stervormige figuren, o.a. de vijfpuntige ster of pentagram. De vijf punten kunnen hier gezien worden als een verwijzing naar de vijf pilaren van de islam.

In zijn ontwerp stelt Furkan Köse het hortus conclusus concept voorop:

De hortus conclusus speelt een belangrijke rol in de islamitische architectuur, als een herinnering aan het paradijs’ […] ‘Maar het mooie is dat de besloten tuin op precies dezelfde wijze ook voorkomt in de christelijke bouwkunst’. (Hulsman, B. (2005, 3 juni). Islamitische Architectuur moet moderner. NRC.)

De middeleeuwse hortus conclusus is te beschouwen als de Westerse versie van de oude Perzische en latere islamitische paradijstuinen. Köse’s mini-patio, met daarin slechts een enkele olijfboom, maakt diezelfde symboliek zichtbaar, in een nieuwe vorm. Binnen, vanuit de aangrenzende ruimte voor de dodenwassing, heeft de overledene een denkbeeldig uitzicht op het paradijs.

 

Albumfoto’s

 

 

Extra foto’s

 

.

Rotterdam: Tuin van Noord

trefwoord: gesloten structuur

Locatie: ingang Zegwaardstraat. Bezocht: 02-06-2018 (Dag van de Bouw)

De Noordsingel vormt de grens tussen twee Rotterdamse wijken: het Oude Noorden en de Agniesebuurt. Langs het water staat een monumentaal pand in neorenaissancestijl: het voormalige Gerechtsgebouw en Notarieel Archief, gebouwd in 1898 door W.C. Metzelaar. Wat je niet kunt zien is de strafgevangenis achter het gerechtsgebouw. De bouw daarvan, in 1866 begonnen door A.C. Pierson, werd in 1872 voltooid door J.F. Metzelaar. De laatste was een internationaal bekende gevangenisarchitect en vader van W.C. Metzelaar. Hun ontwerpen in de zgn. ‘eclectische stijl’ vallen op door imponerende toegangspoorten en torens, compleet met schietgaten en kantelen. Maar die Middeleeuwse retroelementen verhullen dat de Metzelaars werkten aan een ingrijpende vernieuwing van het gevangeniswezen.

De invoering in 1851 van het Cellulaire Stelsel (opsluiting in individuele cellen) veroorzaakte een grote productiegolf van nieuwe gevangenissen. De ‘Noordsingel’ was een vleugelgevangenis: vier stervormig gerangschikte vleugels verbonden met een centrale hal vanwaaruit toezicht werd gehouden. Dit ‘panopticum’ komt nog duidelijker naar voren in de door de Metzelaars ontworpen koepelgevangenissen in Breda, Arnhem en Haarlem. De Noordsingel gevangenis deed later dienst als Huis van Bewaring, tot de sluiting in 2013. Maar al in 2011 kwam er een projectplan tot stand voor de herontwikkeling van het voormalige gevangeniscomplex.

Het project Tuin van Noord https://www.tuinvannoord.nl/ omvat verschillende typen woningen en appartementen. De vroegere gevangeniskapel wordt een ontmoetingscentrum. Het Gerechtsgebouw, een rijksmomument, is inmiddels een bedrijfsverzamelgebouw. Een groot deel van het terrein wordt ingericht als een buurtpark. Omdat de oude, hoge gevangenismuren blijven staan krijgt dit park een intiem en besloten karakter. Een hortus conclusus, zo staat het in het projectplan. Over enkele jaren zal daar meer van te zien zijn.

De Dag van de Bouw is een jaarlijks evenement, georganiseerd door Bouwend Nederland, waarbij bouwplaatsen door het hele land zijn opengesteld voor het publiek. Tijdens de editie van 2018 was o.a. het terrein van Tuin van Noord bij uitzondering te bezoeken. Een van de foto’s hieronder geeft een beeld van een bijna geheel gestripte vleugel. De inwendige structuur en de opdeling in individuele cellen is nog goed te zien. Een andere foto toont de gevangenismuur die het terrein afbakent. De onderste helft van de muur is wit geschilderd. Tegen die achtergrond vielen gedetineerden  goed op en was ontsnappen over de muur nog niet zo gemakkelijk.

Een luchtplaats, gelegen tussen de kapel en de voormalige vrouwenvleugel, was ooit als tuin ingericht door een vrouwelijke bewaarder en naar haar vernoemd: Corrie’s place. Ik zocht ernaar, maar tevergeefs, de plek was al verdwenen. Maar in een andere muur zag ik een gat met daarachter bomen en struiken. Een tuin? Een opening naar de vrijheid!

 

Albumfoto’s

 

Extra foto’s

.

Rotterdam: Ichtushof

trefwoord: oase en lichtung

 Locatie: tussen Posthumalaan, Laan op Zuid en Veemstraat. Bezocht: 09-06 en 24-09-2017

Als je vanuit het centrum de Erasmusbrug oversteekt, kom je in de Kop van Zuid. Een relatief nieuwe wijk die hoort bij het stadsdeel Feijenoord. In de jaren ‘80 ontstond bij de gemeente het streven om de relatie tussen de stad en het – intussen in onbruik geraakte – zuidelijke havengebied te herstellen. Stedenbouwkundigen Riek Bakker en Teun Koolhaas maakten in 1986 voor een deel van dat oude havengebied een masterplan. Een brug over de Nieuwe Maas was daarin een essentieel onderdeel.

De Erasmusbrug (door Ben van Berkel,1996) is inmiddels een wereldbekend Rotterdams beeldmerk. Een ander gezichtsbepalend onderdeel van de Kop van Zuid is de Wilhelminapier met het fameuze Hotel New York (voormalig hoofdkantoor van de Holland-Amerika lijn). Ooit stond het symbool voor grote emigratiestromen vanuit Europa naar de Verenigde Staten. Nu is het gebied een etalage van architectonische hoogstandjes, zoals het World Port Center (kantoor van het Havenbedrijf) en De Rotterdam, het grootste gebouw van Nederland, ontworpen door Rem Koolhaas (een neef van Teun Koolhaas).

Tussen de vele kantoorgebouwen (o.a. Cité, SVB, UWV) langs de Posthumalaan valt vooral de nieuwbouw op van Hogeschool Inholland. Deze hogeschool ontstond in 2002 door fusie van een aantal verspreide hbo-instellingen, o.a. de voormalige Rotterdamse Ichthus hogeschool. Zowel het oudere gebouw van Inholland (2000) als de latere uitbreiding (2008) werden ontworpen door architect Erick van Egeraat. Ook de binnentuin onderaan het Inholland gebouw is van zijn hand. De staptegels in de vorm van een vijfhoek (pentagon) kun je zien als een speelse verwijzing naar de Gulden Snede, een bekende maatverhouding in kunst en architectuur. De beroemde tuinarchitect Piet Oudolf bedacht de beplanting met berkenboompjes, vaste planten en siergrassen.

De binnentuin kun je van verschillende kanten binnenkomen. Het mooiste is de ingang aan de Posthumalaan, naast het Hillekopplein. Want het bijzondere aan de Ichthushof is dat hij is aangelegd op het dak van een metrotunnel. Metrotreinen razen af en aan. Op het eerste gezicht lijkt het dan ook een chaotische, allesbehalve rustgevende plek. Maar terwijl ik daar zat kwam plotseling het beeld op van een Lichtung, een open plek in het bos, die ooit model stond voor de hortus conclusus (Aben en De Wit, 1998). Hier is het een opening in een woud van hypermoderne hoogbouw. En in deze designtuin, bovenop de tunnelbuis voelde ik mij op een zeer besloten, bijna vertrouwde plek. Het gerommel van een naderende metro kon mij niet storen. De foto die ik begin van de avond maakte, met het licht van de ondergaande zon op de achtergrond, koos ik voor de omslag van het album (voorkant).

Albumfoto’s

 

 

.

Rotterdam, Schouwburgplein: Flying Grass Carpet

trefwoord: spelende mens

Locatie: Schouwburgplein. Bezocht: 24-09-2017

The Flying Grass Carpet (https://www.flyinggrasscarpet.org/) is geen vliegend sprookjestapijt uit 1001 nacht. Dit gigantische, veelkleurige, ruim zes ton wegende, kunstgrastapijt vliegt daadwerkelijk de wereld rond. Op de plaats van bestemming zorgt het voor een feestelijke ondergrond voor evenementen, bijeenkomsten of een stukje stadsleven. Afhankelijk van de locatie kunnen formaat of dessins worden aangepast. Sinds 2008 was het tapijt al op bezoek in o.a. Amsterdam, Berlijn, Madrid, Tenerife en zelfs in Shenzhen (China).

Het idee kwam van twee Rotterdamse ontwerpbureaus, HUNK-design en Studio ID Eddy. Zij streven ernaar om het leven van stedelingen gelukkiger te maken door een aantrekkelijk ingerichte stad. De ontwerpers spreken over ‘interventies’. Ze doelen op kunstzinnige acties, die de relatie tussen openbare ruimte, gebouwde omgeving en lokale gemeenschappen kunnen versterken. In veel grote steden woedt een nieuwe klassenstrijd. Oude volksbuurten veranderen in kantoren en dure nieuwbouwwijken. De bewoners voelen zich daar niet thuis of nog erger, ze worden gedwongen hun vertrouwde huis en omgeving te verlaten.

Die ontwikkelingen en de kritiek erop zijn niet nieuw. Begrippen als ‘gentrificatie’ en ‘stedelijke interventies’ stammen al uit de jaren ’60, geïntroduceerd door socioloog Ruth Glass. In die tijd kwam de Situationistische Internationale op, een kunstzinnig-politieke beweging met marxistische, dadaïstische en surrealistische opvattingen. De SI maakte naam tijdens de Parijse opstand van 1968. De Nederlandse kunstenaar Constant Nieuwenhuijs was kortstondig SI-lid en, net als Jasper Grootveld, ook een voorman van Provo. Zijn utopische ontwerp voor een stad van de toekomst, ‘New Babylon’, verbeeldt het situationistische verzet tegen een kapitalistische stedenbouw, die de behoeften en verlangens van de spelende, creatieve mens onderdrukt. Voor veel van zijn ideeën vond Constant inspiratie in het boek Homo Ludens van historicus Johan Huizinga.

Het Schouwburgplein, in 1996 heringericht door Adriaan Geuze, wordt soms het lelijkste plein van het land genoemd. Dat is wel érg negatief uitgedrukt, maar een mooi plein is het zeker niet. Wonderlijk hoe een tapijt van kunstgras toch kan zorgen voor een metamorfose. Van augustus 2017 tot oktober 2018 was het plein omgetoverd tot een eigentijdse lusthof (hortus ludus). Het vliegend tapijt komt vast nog wel eens terug…

Albumfoto’s

 

 

.